میرزا جهانشاه حقیقی و اونون یئنی تاپیلمیش دیوانی!
Mirza Cahanşah Türkmən Qaraqoyunlu sulaləsinin ikinci padişahidir. Atası Qara Yusuf həmin sulalənin banisi və başçisı sayiılır. Tarixdə Muzəffərəddin ,Qaraqoyunlu və Turkmən adı ilə məşhur olan Mirza cahanşah ədəbiyyatımızda Həqiqi adı ilə şöhrət qazanmışdır.Iran və Azrbaycan ədəbiyyatında gözəl irs buraxan bu görkəmli şairimiz haqqında çox az danışılıbdır.Bu günə qədər Iranda onun haqqında heç bir şey yazılmayıb, və belə zəgin irsi olan şair haqqında susulubdur.
Qara Yusuf Timurun ölümündən sonra Suriyədə əsarətdən azad olur və Azərbaycandakı torpaqlarını geri almaq üçün ölkəyə dönür. Yolda ailəsi Mardinin hükümdari Artuq oğlu Məcəddin İsanın qonağı olurlar.Mirza Cahanşah Cahanşah doğulandan sonra hicri 842-nci ildə(1405) anası Mardin hükümdarına hörmət edib oğlunun adını Mardinşah qoyur. atası bu adın qadınlara məxsus olduğunu söyləyib və onu Cahanşaha çevirir.
Qara Yusuf tezliklə Azərbaycan və İraqi ələ keçirir və oğlanlarını müxtəllif şəhərlərə hükümran göndərir.Mirza Cahanşahı da uşaq olduğna baxmayaraq Sültaniyyə şəhərinə hakim edir. 1420-ci ildə Qara Yusuf Ucan yaylağinda şahrux ilə döyüşdə ölür. Mirza Cahanşah bu hadisədən xəbərdar olaraq həmən paytaxt Təbrizə anasının yanına gəlir. O, 1420- dən hicri 905 (1467)-nci ilə qədər bütün həyatını Qaraqoyunlu hükümətinin möhkəmlənməsinə və mərkəzi hükümət yaratmağa sərf edir. O, altmış üç il həyatını bir yandan Teymurun oğlu Şahrux Mirza ilə, başğa tərəfdən qardaşları və oğlanları ilə tac – taxt üstündə vuruşmağa keçirir.
Qaraqoyunlular haqqında tarixi sənədlər coxdur.Həmin dövrdə yaşayan Abdul Rəzzaq Səmərqəndi , Cahanşahın ədalət və gözəl idarə etmə sayəsində , Azərbaycanın və xusussən Təbrizin cox yaxşı güzəranı olduğundan yazsa da başqa tarixçilər Cahanşahi cox da alqışlamayırlar.
Cahanşahın oğlu Pirbudaq Şirazda narahatçılıq turəddiyi üçün atası ona oyud nəsihət edir. O, gördükləri əməllərdən əl çəkməyir və Cahanşah onu ədəb etmək üçün Şiraza yola çıxır. Pirbudaq Şüştərə və oradan Bağdada qaçır. Mirza Cahanşah Şiraza gəlir və orada əmnəmanliq yaradir. Şiraz şairlərinə böyük hörmət göstərir və uzun müddət orada qalır. Orada Şahrux Mirzadan aldığı 50000 qizil Tənkəni şairlərə bəxş edir.Sonra oğullarindan olan Yusuf Mirzayi Şiraza hakim təyin edir. Tarixçilərin qeydinə görə Yusuf Mirza alim və şairlərə böyük hörmət bəsləyir və Şiraz əhalisi onun sayəsində mərhəmət və ədalət içində yaşayırlar.
Mirza Cahanşah dövründə yaşamış bir xeyli alimlərdən ,o ,cumlədən
Muineddin Qazizadə , Qiyaseddin Cəmşid , Sədeddin Dəvani ,Sədreddin Şirazi və Xacəzadə kimi alimlərdən dərs almışdir. “Zəmanəsinin ən böyük mədrəsələrini tikmiş. Әrəb şerini çokduyu zaman və Fars şerinin inhitata uğradıği bu zamanda o, şairlərə böyük hörmət etmiş və özü də şeir yazmışdır”. (Islam Ansi.Azəri maddəsi)
Qazi Nurəddin Mərəşi “Məcalis almümenin” adlı əsərində bu sülalənin bütün hükümdarlarını şii məzhəb sayır.Mirza Cahanşah Təbrizdə möhtəşəm Müzəffəriyə binasını tikdirir. Burada olan mədrəsədə elmə,ədəbiyyata böyük maraq götərilir.
Mirza Cahanşah ölümdən sonra onu bir rəvayətə Goyməsciddə , başqa rəvayətə görə Müzəffəriyədə dəfn edirlər.
Mirza Cahanşah haqqında onun katibi olan Әbubəkir Təhrani “ Kitabi Diyarbəkriyə” də., Həsənbəy Rumlu “ Әhsən əltəvarix”-də dövrün əhvalatını yazmışlar. Türk alimi Faruk Sumer bütün Әrəbcə,Farca, Türkcə və sair qaynaqlardan faydalanaraq “ Qaraqoyunlular” adlı mükkəməl əsər yaratmışdır.
Mirza Cahanşahın tarixi simasi aydın olsa da , onun ədəbi həyati arxada qalıbdir.Iyirminci əsrin əvvəllərinə qədər onun yaradıcılığı haqqında şübhələr olmuşdur. Nəhayət 1924-ci ildə şərqşunas V.Minorski Time jurnalında onun Londonda olan divanı haqqında məqalə yazır. Beləliklə Həqiqi ikinci dəfə dünyaya göz açır. Minorski sonralar ardıcıl 1954-ci ilə qədər Həqiqi haqqında tədqiq aparır[1].
Həqiqinin ,bu günə qədər, iki əlyazması bizə aşkar olmüşdü. Bunlardan biri
Londonda möcüd olan divan nəstəliq xətti ilə Qənbər Әli ibn Xosrov İsfahani tərəfindən hicri 893 ildə göçürülübdür. Burada şairin Farsca118qəzəli,Türkcə 91 qəzəli və 33 rubaisi 86 varaqda saxlanılır.
Bu əsərin Azərbaycanca şeirləri 1986-ci ildə alimlər Ә.Rəhimov, L.Hüseynzadə və M.Әliyevin təşəbbüsü ilə nəşr olunur[2]. Bundan başqa Bakıda “Azərbaycan kelasik ədəbiyyat kitabxanası”-nin 3-cü cildində və “ Keçmişimizdən gələn səslər” məcmüəsində də şeirlərin bir hissəsi nəşr olunur.
İkinci nüsxə Matanadaran qədim əlyazmalar institunda saxlanılır. Həmin nüsxəni buraya Amerikada yaşayan milyaner Gülbangiyan ölümündən sonra baqışlamışdır.Bu nüsxənin ilk və son səhifəsi olmadığı üçün kimin tərəfindən göçürülməsi aydın deyil. Burada şairin Farsca 77 qəzəli və Türkcə 60 qəzəli daxildir. Nüsxənin 879-ci ildə göçürülməsi guman edilir. Bu nüsxənin Azəbaycanca qəzəlləri 1962-ci ildə İrəvanda alim Lətif Hüseynzadənin təşəbbüsü ilə nəşr olunur[3].
Təzkirələrdə qeyd olunur ki, şair öz həyatında divanının mükkəməl bir nüsxəsini şair Әbdulrəhman Camiyə hədiyə göndərir. Cami həmin divani alarkən onun şeirlərini alqışlayır ve yazır:
همایون کتابی چو درجی ز دُر
رسید از گهرهای تحقیق پر
درو هم غزل درج هم مثنوی
زاسرار صوری و هم معنوی
شده طالع از مطلع هر غزل
فروغ طبـاشیر صبـح ازل
زمقطع چه گویم كههرمقطعی
كه فیضابدرا بود منبعی
به صورت پرستان كوی حجاز
زشاه حقیقی نشان داده باز
( Dür ilə dolu bir kitab əlimə çatdı.Onda elmin qizli və açiq mənali qəzəl və məsnəviləri ilə boldur. Qəzəlinin hər mətləyi səhərin dan işiğina oxşayır. Şeirlərdə olan təvirlər cavidan ömür üçün bir qaynaq kimidir.Hicazda olan gözllərə deyin ki, Həqiqi adında biri peyda olunubdur.)
Bu şeirdə şairin məsnəvi növündən söhbət gedir ki, nüsxələrin heç birində yoxdur. Demək şairin başqa divani olmalıdır.
Bizim Tehran Universitetinin Mərkəzi Kitabxanasında əldə etdiyimi üçüncü nüsxə ədəbiyyatımız üçü sevindirici bir tapıntı oldu.
Həqiqi Divanının üçüncü nüsxəsi TÜMK-da saxlanılır. Gözəl nəstəliq xəti ilə yazılan bu əlyazmanın xəttatı və yazıldıgı il bəlli deyil. Ancaq bu nüsxə və London nüsxəsi cox oxşardırlar və mən guman edirəm ki, elə bu nüsxə də Qənbərəli tərəfindən yazılıbdır. Bu nüsxədə şairin qəzəlləri,məsnəviləri və bir mustəzadi mövcüddür. Bu nüsxədə Farsca 90 məsnəvi, 1 müstəza,108 qəzəl və Azəbaycanca 84 qəzəl,31 rubaisi daxıldır. Nüsxədin ortalarında Mir Feyzi Mərəşidən dörd qəzəl daxil olubdur. Yazı sayağı göstərir ki, bu şeirlər sonralar bu nüsxəyə göçürülübdür.
Həqiqinın Farsca şeirləri məzmunca və formaca o qədər zəgindir ki, onun ikinci Rumi adlandırmaq həqiqətə uyqundur. Həqiqi , Divanını Allahın adıla başlayır. Hz.Mohəmməd ,Hz.Adəm,.Hz.Ibrahim,. Hz.Musadan sonra Cəlaləddin Rumidən yazır və bu da onun Rumiyə bəslədiyi hörməti göstərir.Şəmsi Təbrizi, Şeyx Mahmud Şəbüstəri, Mövlana Gülbari kimi şair və filosoflara şeir ithaf etməsi onun alim və şairlərə bəslədiyi hörməti göstərir, Farsca “Leyli və Məcnun” , “Fərhad və Şirin” məsnəviləri şeirin ən parlaq nümünələri saymaq olar. Şeirlərində Әrəbcə yazılan misralar onun Әrəb dilinə və şeirinə bələd olduğunun sübütüdür.
Həqiqinin Farsca şeirləri Ruminin təsiri altında olsa da Azərbaycanca yazdığı şeirlər bir başa Nəsimi məktəbinin davamçısıdır.Әyər biz ,
Nәsiminin bir çox şairlәrә tәsiridən söhbət etsək ən başda Hәqiqi gəlir. Elə buna görәdir ki ,Heqiqinin bir çox şerlәri Nәsiminin divanlarında kiçik fәrqlәrlә( Nәsimi tәxәllusu ilә) köçürulübdür. Hüseynzadə yazir Hәqiqinin “Ey xәttü xalun kәlamüllah ,hәm ümmül-kitab, hәsrәtindәn dideyi –üşşaq olubdur ğәrqi-ab” mәtlәli qәzәli yanlış olaraq Nәsiminin şerlәri içәrisindә daxil edilmışdir[4].
Bizim araşdırmamız göstәrir ki, Hәqiqinin onbir qәzәli ve üc rubaisi Nәsiminin müxtәlif әlyazma divanlarında “Nәsimi” tәxәllüsü ilә ona mәnsüb olunubdur. Hәqiqi vә Nәsiminin şerlәrindә ifadәlәr , sözlәr ,tәrkiblәr vә ideya fikiri o qәdәr yaxındır ki, onları bir-birindәn ayırmaq xeyli çәtindir. Hәta o dövrün yazı vә qrafika oxşarlığı vә xüsusiyyәtlәri eynidir.Hәqiqinin şeirlәrindә elә bir şeir yoxdur ki, Nәsimidә ona oxşarı olmasın.
[1] Minorski, Cahanşah Qaraqoyunlu və onun şerləri, Bulletin of School of Oriental and African Studies (BSOAS),
[2] Cahanşah Həqiq, seçilmiş əsərləri,Tərtib,müqədimə və lüğətin müəllifləri: Әbülfəz Rəhimov,Lətif Hüseynzadə,Mail Әliyev, Bakı,Yazıçı,1986
[3]Hәqiqi.Şerlәr.Kitabın tәrtibi vә şәrhlәri filoloji elmlәr namizәdi, dosent Lәtif Hüseynzadә,Hayastan nәşriyyatı,
[4] Hәqiqi.Şerlәr.Kitabın tәrtibi vә şәrhlәri filoloji elmlәr namizәdi, dosent Lәtif Hüseynzadә,Hayastan nәşriyyatı,
بير نئچه سؤز
آذربايجان کلاسيک شعرينين أن گؤزل نومونه لرينی يارادان ميرزا جهانشاه حقيقی أدبيات تاريخيميزده اونودولموش شخصيتلريميزدن بيری ساييلير. محمد أمانی ، شاه اسماعيل خطايی و .... کيمی حقيِقی ده سرکرده- شاعير شخصِتلريميزين سيراسينا داخيل اولور.
حقيقينين ديوانی اورتا عصر آذربايجان ديلينين اينکيشاف تاريخينين يؤنونو گؤسترير . اونون ديوانيندا اولان شعرلر گؤسترير کی، او عرب ديلينه ده بلد ايميش. باشقا طرفدن شطرنج اصطلاحلارين و حرکتلرين شرحی اونون شطرنج ايله بلد اولماسينا دلالت ائدير..
فرس كنارة فيلدن گچر رخه قارشو پياده سورمگی فرزينه شاه ایدرتعلیم
حقيقی محبتدن دانيشارکن آذربايجان موسيقيسينين موقامتلارينا ايشاره ائدير و بونا گؤره بيزه يئله گلير کی ، او موسيقيميزه ده بلد ايميش.
قلمشم شهناز ايلن عشاق شرحن در عراق
بو مقامتدن من اول ادواره مشتاقم ينه
حقيقينين ديلينده ائله سؤزلره راستلاشيريق کی، ديليميزين اورتا عصر لکسيک دايره سينده ايشلکديرلر و بو گون أسکيلشميش ساييليرلار مثلن ياخدی ، أسرودی، ايريشمک ، دوزاغ ، بولماق ، آرينماق و ساير. او عصرين يازی اؤزلليکلرينه گؤره بير نئچه حالدا اونون ديوانيندا سؤزلر ايکی واريانتدا قئيد اولونوبلار مثلن آيروغ//آيرو ؛ نيشه//نيجه؛ هچان//خجن؛ دوتدی// دوطدی ؛ کبی//کمی؛ داخی//دخی. بئله موازيليک ديل قرامئر کاتئگورياسی کيمی ده گؤزه چارپير. مثلن ماز// مز و اونون أسکی شکلی بيلمنم//بيلمزم.
آلتی يوز ايلدن آرتيق يازيلميش بو شعری راحات اوخوماق اوچون اونون لاتينجا اوخونوشو دا اوخوجولارا ديوانين موعاصير ديليميز باخيميندان باخماغا ايمکان يارادير.
من ، آچيخجا ، دئيه بيلرم کی ، حقيقِی بيزيم أدبياتيميزدا بيزيم ايکينجی مولاناميزدير. اونون شعرلرينينين ديل و باشقا جهتلريني آراشديرماق اوچوق گلجکده چوخ ايشلری گؤزلمه لييک.
شعرلریندن نومونه لر:
اي سر زلف تـو كـمند بـلا
پيش قـدت سرو صنوبـر دو تا
سـوره والشمس يوزنـک آيتـي
حـرف هـدايـتده خطنـک والضحـي
خضـر لبونک چشمة آب حيـات
عـاشق دلـخستيه لعلنـک شفا
كيم كه سر كوينکا خاك اولمدي
ايرمدي مقصودينه اول بي وفا
آهيله ياندوردي مني فرقتنک
گل منکا وصلنکدن ايرشدور دوا
آيت والليل ساچنک شانـنه
خال و خطنک فاتحه ربنا
كيم كه سني گوردي بو وجهله شاه
اولدي سننک خاك رهنکده فدا
سيدره بوينک سروينه قلدي سجود
عارض رخسارنکا بدر دجا
حسن و لطافتده يوزنک در قمر
كفر و ضلالتدن ساچنک در بلا
وصلنکا يار اولدي حقيقي بو گون
حقدن ايرشدي انکا فضل و عطا
Ey sәri zülfi to kәmәndi bәla,
Pişe qәdәt sәrvü senübәr duta.
Sureyi vәşşәms yüzün ayәti,
Hәrfi hidayәtdә xәtin vәzuha.
Xızri lәbin çeşmeyi abi hәyat,
Aşiqi dilxәstәyә lәlin şәfa.
Kim ki, sәri kuyuna xak olmadı,
İrmәdi mәqsuduna ol bivәfa.
Ahilә yandurdı mәni fәrqәtin,
Gәl mәnә vәslindәn irişdi dәva.
Ayәti vәlleyl saçın şәninә,
Xalü xәtin fateheyi rәbәna.
Kim ki, sәni gördü bu vәchilә şah,
Oldu sәnin xaki rәhindә fәda.
Sidreyi boyun sәrvinә qıldı sucud,
Arizi ruxsarına bәdri duca.
Husnu litafәtdә yüzündür qәmәr,
Küfrü zәlalәtdәn saçın dәr bәla.
Vәslinә yar oldu Hәqiqi bu gün,
Hәqdәn irişdi ona fәzlü әta.
يارنک غمنده بولمدي هر بي صفا صفا
يارنک وفاسني نه بيلور چكمين جفا
هركيم كه ياره عهد وفا قيلمز اي حكيم
ادراك ايلن اولئك در عهده بي وفا
جانم نجات ايستمز از دام زلف دوست
اول حلقة سلاسيله تا اولدي مبتلا
عقلم ايتوردي ليلي و مجنون حكايتن
شيرين يولنده اولدي چو فرهاد جان فدا
عينمده نور لم يزل اولدي غم رخنک
اي خاك آستان تو كحل بصير ما
هر كيم كي ياري غيرايله بيگانه بيلمدي
يارنک وصالي اولمدي اول غيره آشنا
قلدي حقيقي كعبة وصلنک طوافني
حقدن ميسر اولدي انکا مروه و صفا
آيينه جهان كه جمالنک در اي صنم
هر بي بصر هچان گورر اول نوردن ضيا
Yarın ğәmindә bulmadı hәr bisәfa sәfa,
Yarın vәfasını nә bilir çәkmәyәn cәfa.
vәfa qılmaz ey hәkim,§ә kim ki,yarә әhdü
İdrak ilәn ülaikәdir әhdә bivәfa.
Canım nicat istәmәz әz dami zülfi dust,
Ol hәlqeyi sәlasilә ta oldu mübtәla.
Әqlim itirdi Leylivü Mәcnüm hekayәtin,
Şirin yolunda oldu çü Fәrhad canfәda.
Eynimdә nuri lәmyәzәl oldu ğәmi rüxun,
Ey xaki asitani to kәhli bәsiri ma.
Hәr kim ki, yarı ğeyr ilә biganә bilmәdi,
Yarın vüsalı olmadı ol ğeyrә aşina.
Qıldı Hәqiqi kәbeyi vәslin tәvafını,
Hәqdәn müyәssәr oldu ona Mәrvәvü Sәfa.
Ayineyi cahan ki, cәmalındır, ey sәnәm,
Hәr bibәsәr haçan görәr ol nurdәn ziya
اي خط و خالنک كمال الله هم امّ الكتاب
حسرتنکدن ديدة عشّاق اولپدر غرق آب
غمزة چشمنک اشارت قلدي اهل وعديه
مست عشقنک شول جهتدن قالمدي عيننده خواب
ليله الاسري و والليل اندي زلفنک شاننه
آيه والشمسه وجهينکدن گورندي آفتاب
اي منم عينمده رخسارنک چو نور لم يزل
وي ساچنک هر تارهسندن عالم ازره مشك ناب
عالمي قلدي منوّر نور وجهنک تا ابد
لوح محفوظنکده روشن اولدي هم يوم الحساب
زار و بيمارم اگر تشريف قلسنک بير نظر
خاك راه مقدمنکده سپمِشم گوزدن گلاب
اول خط و خال و رخ و زلفنک حسابين قلمغه
حاسب عشقه ميسر اولدي حقدن احتساب
صورتنک آيينة عشق اولدي اهل عالمه
لوح محفوظنکده قرآن اولدي حكمتدن كتاب
اي حقيقي باشنکي قوي اول جناب حضرته
قويمگل الدن وصال دامنن از هيچ باب
Ey xәtü xalın kamalullah hәm ümmül kitab,
Hәsrәtindәn dideyi üşşaq olubdur ğәrqi ab.
Ğәmzeyi çeşmin işarәt qıldı әhli vәdәyә,
Mәsti eşqin şol cәhәtdәn qalmadı eynindә xab.
Leylәtül-әsravü vәlleyl endi zülfün şәninә,
Ayәti Vәşşәmsә vәchindәn göründü aftab.
Ey mәnim eynimdә rüxsarın çü nuri lәmyәzәl,
Vey saçın hәr tarәsindәn alәm üzrә mişki nab.
Alәmi qıldı münvvәr nuri vәchin ta әbәd,
Lövhi mәhfuzindә rövşәn oldu hәm yövmül hesab.
Zarü bimarәm әgәr tәşrif qılsan bir nәzәr,
Xaki rahi mәqdәmindә sәpmişem gözdәn gülab.
Ol xәtü xalü rüxü zülfün hesabın qılmağa,
Hasebi eşqә müyәssәr oldu hәqdәn ehtisab.
Surәtin ayineyi eşq oldu әhli alәmә,
Lövhi mәhfuzindә Quran oldu hikmәtdәn kitab.
Ey Hәqiqi, başını qoy ol cәnabi hәzrәtә,
Qoymagil әldәn vüsali damәnin әz hiç bab
****
تا سنبلن گوتوردي جمالندن آفتاب
دوطدي جهاني فتنهلو آلندن آفتاب
دور قمرده دوشدي سحابه فراقلن
تابنده حسن نقش هلالندن آفتاب
چكدي ساچي كمندنه خال رخي مني
اوکرندي فتنه فتنهلو خالندن آفتاب
محو اولدو گلستان وصالنده تا ابد
تا رنگ و بو برد رخ آلندن آفتاب
جام لبن ميندن ايچوردي حقيقييه
آب حياتي لعل زلالندن آفتاب
Ta sünbülün götürdü cәmalından aftab,
Tutdu cahanı fitnәli alından aftab.
Dövri qәmәrdә düşdü sәhabә fәraqilәn,
Tabindә hüsni nәqşi hilalından aftab.
Çәkdi saçı kәmәdinә xali rüxi mәni.
Öyrәndi fitnә fitnәli xalından aftab.
Mәhv oldu gülüstan vüsalında ta әbәd,
Ta rәngü bu bәrәd rüxi alından aftab.
Cami lәbin meyindәn içirdi Hәqiqiyә,
Abi hәyatı lәli zülalından aftab.
گل گل که دوشدي سوز فراقنکده جانه تاب
خلوت سراي كونکلمي هجر ايلدي خراب
يارب نه درد ايمش غم عشقنک كه عاشقه
نه فكري ديني قويدي و نه فكر دِين و خواب
بي پرتو جمال تو اي نور چشم دل
مانند ذرّه اولمشم از عشق آفتاب
يارب وجود ذاتنکه وصل اولمسون گزند
اولسون نصيب دوشمنکا تاب و اضطراب
تا شانه قلدي طرّة عنبرفشان ساچنک
افلاكيان عشق از آن توتدي مشك ناب
اولدي اسير دانة خالنکده جان قوشي
دايم بلايه صالدي مني زلف پيچ و تاب
گل گل كه سندن ايرو حقيقي به سوز دل
چكدي فراق آتش هجرنکده بس عذاب
Gәl gәl ki, düşdü suzi fәraqında cana tab,
Xәlvәtsәrayi könlümü hicr eylәdi xәrab.
Yarәb, nә dәrd imiş ğemi eşqin ki, aşiqә,
Nә fikri dünya qoyduvü nә fikri deynü xab.
Bipәrtovi cәmalı to, ey nuri çişmü dil,
Manәndi zәrrә olmuşam әz eşqi aftab.
Yarәb, vücudi zatına vәsl olmasın gәzәnd,
Olsun nәsib düşmәnә tabü iztirab.
Ta şanә qıldı türreyi әnbәr fәşan saçın,
Әflakiyani eşq әz an tudu mişki nab.
Oldu әsir daneyi xalında can quşu,
Dayim bәlaya saldı mәni zülfi piçü tab.
Gәl-gәl ki, sәndәn ayrı Hәqiqi be suzi dil,
Çәkdi fәraqi atәşi hicrindә bәs әzab.
حقيقت اهلنه محراب اولنده اول مسجود
عجب نباشد اگر قلسه اهل عشق سجود
جنابنه يوزني صالدي بو شكسته كونکل
ايرشدي ساية اقباله طالع مسعود
ني شكسته فغان ائيلهدي ز غمزة عشق
رباب و چنگ و دفه شاهد اولدي نغمة عود
وصال جنتينه واصل اولمدي زاهد
ز كوي دولت و اقبال اولدي چون مردود
او دم كه ليله الاسرايه واصل اولدي رسول
عروج منزل افلاكه قلدي اهل صعود
حقيقت اهلينه چون قبلهدر وصال رخي
تراب خلقنه قلديلر ازلده سجود
حقيقي سجدة رويت قلور ز روز ازل
از انك ساجدم اول وجه من تويي مسجود
Hәqiqәt әhlinә mehrab olanda ol mәscud,
Әcәb nәbaşәd әgәr qılsa әhli eşq sucud.
Cәnabına yüzü saldı bu şikәstә könül,
İrişdi sayeyi iqbalә taleyi mәsud.
Neyi şikәstә fәğan eylәdi ze ğәmzeyi eşq,
Rübabü çәngü dәfә şahid oldu nәğmeyi ud.
Vüsali cәnnәtinә vasil olmadı zahid,
Ze kuyi dövlәtü iqbal oldu çün mәrdud.
O dәm ki, Leylәtül әsrayә vasil oldu Rәsul,
Üruci mәnzili әflakә qıldı әhli suud.
Hәqiqәt әhlinә çün qiblәdir vüsali rüxü,
Turabi xülqünә qıldılar әzәldә sucud.
Hәqiqi sәcdeyi ruyәt qılır ze ruzi әzәl,
Әz an ke sacidәm ol vәchә mәn toyi mәscud.
جانمي ياندوردي شوقنک اي دلارامم مدد
قالمدي صبرم توكندي گتدي آرامم مدد
خيلي ايام اُلدي كيم دوشدم وصالنکدن ايراغ
اي وصالي روضة رضوان ايامم مدد
اسرودي جانم لبنک سرچشمهسندن لايزال
گل كاننک خمرندهدر سرچشمة جامم مدد
گرچه بد نام اولمشم عشقنکدن اي دلبر سننک
موندان آيروغ اولمسون عالمده بد نامم مدد
قامتندن قوپدي حشري عابد سجادهننک
رحمته آندن ايرشدي اهل اسلامم مدد
يخدي جان ملكن حقيقي ز آرزوي دام زلف
اي ساچي دامندا خالي دانة دامم مدد
Canımı yandırdı şövqün , ey dilaramım, mәdәd,
Qalmadı sәbrim, tükәndi , getdi aramım, mәdәd.
Xeyli әyyam oldu kim,düşdüm vüsalından irağ,
Ey vüsalı rövzeyi rizvani әyyamım, mәdәd.
Әsrüdi canım lәbim sәrceşmәsindәn layәzal,
Gәl kanın xәmrindәdir sәrçeşmeyi camım, mәdәd.
Gәrçi bәdnam olmuşam eşqindәn, ey dilbәr sәnin,
Mundan ayruğ olmasın alәmdә bәdnamım, mәdәd.
Qamәtindәn qopdu hәşri abidi sәccadәnin,
Rәhmәtә andan irişdi әhli islamım, mәdәd.
Yaxdı can mülkün Hәqiqi zarizuyi dami zülf,
Ey saçı damında xalı daneyi damım, mәdәd.
حشرنک حسابني نه بيلور جهل بي خبر
گل حشره قايل اول كه بو حكمتدهدر نظر
اي تاج و تخته ملك جهانه حريص اولن
عارف قاتندا طاپمدي مقدار سيم و زر
زاهد ايشتدي نفخة صورنک صداسيني
يوم القيامت اولدي نه ياتورسن اي بشر
دوشدو جهانه فتنه و آشوب و غلغله
تا سنبلن گتوردي جمالندن اول قمر
آشفته زلف و خال و رخي چشم و غمزهسي
قلدي مني عتاب ايله از خويش بي خبر
ادراك و فهم ايرشمدي اوصاف ذاتينه
قلدم حديث لعلن اننک شرح مختصر
انديشهننک گمانني ترك ايله فارغ اول
پيمانه طولمينجه توكلمز خون ازجگر
اي جنتنک شرابي لب ياردُر دِين
جانم حيات لميزل اول ياردن ديلر
فضل الهيدن ايكي عالمده شاهيمش
اول اهل دل كه يارايله عمريني صرف ايدر
ويردي حقيقي جانني يارنک وصالنه
ترك علائق ايتدي و كوينده قويدي سر
Hәşrin hesabını nә bilir cәhli bixәbәr,
Gәl, hәşrә qaıl ol ki, bu hikmәtdәdir nәzәr.
Ey tacü taxtә, mülki cahana hәris olan,
Arif qatında tapmadı miqdar simü zәr.
Zahid eşitdi nәfxeyi surun sәdasını,
Yovmül qiyamәt oldu, nә yatırsan, ey bәşәr?
Düşdü cahana fitnәvü aşubü ğülğülә,
Ta sünbülün götürdü cәmalından ol qәmәr.
Aşüftә zülfü xalü rüxi, çeşmü ğәmzәsi,
Qıldı mәni itab ilә az xiş bixәbәr.
İdrakü fәhm irişmәdi ovsafı zatına,
Qıldım hәdisi lәlin onun şәrhi müxtәsәr.
Әndişәnin gümanını tәrk eylә, fariğ ol,
Peymanә dolmayınca tökülmәz xun az cigәr.
Ey cәnnәtin şәrabi lәbi yardir deyәn,
Canım hәyati lәmyәzәl ol yardәn dilәr.
Fәzli ilahidәn iki alәmdә şah imiş,
Ol әhli dil ki, yar ilә ömrünü sәrf edәr.
Verdi Hәqiqi canını yarın vüsalına,
Tәrki әlayiq etdivü kuyindә qoydu sәr
لعلنکده جام خمر مصفا دگلمي در؟
خالنک سياهي حبه السودا دگلمي در؟
مهر رخنک كه دور قمردن خبر ويرور
عرش سماده نور معلا دگلمي در؟
چون شاهد حقيقي سن اولدنک بو عرصهده
روح القدس بو حكمته گويا دگلمي در؟
حاجت دگل مشاطه كمال جمالنکه
شول صورت خجسته مهيا دگلمي در؟
خضر دلم كه كوثر جام لبنکدهدر
از چشمة حيات تو احيا دگلمي در؟
هر بي خبر كه بيلمدي قدر وصالنکي
حيوان دَن اول اولئك ادنا دگلمي در؟
پيوسته توكدي قانمي مستانه گوزلرنک
شول كافر از ايمان مبرّا دگلمي در؟
مرآت لامكان كه رخنک آفتابي در
عارف قاتندا منظر اعلي دگلمي در؟
جان ويردي چون حقيقي بهاي وصالنکه
وصلنکدن اول فقيره تمنا دگلمي در؟
Lәlindә cam xәmri müsәfa deyilmidir?
Xalın siyahi hübbәti sevda deyilmidir?
Mehri rüxun ki, dövri qәmәrdәn xәbәr verir,
Әrşi sәmadә nuri müәlla deyilmidir?
Çün şahidi hәqiqi sәn oldun bu әrsәdә,
Rühülqüdüs bu hikmәtә guya deyilmidir?
Hacәt deyil mәşatә kәmali cәmalına,
Şol surәti xocәstә mühәyya deyilmidir?
Xızri dilәm ki, kövsәri camı lәbindәdir,
Әz çeşmeyi hәyati to әhya deyilmidir?
Hәr bixәbәr ki, bilmәdi qәdri vüsalını,
Heyvandan ol ülaik әdna deyilmidir?
Peyvәstә tökdü qanımı mәstanә gözlәrin,
Şol kafәr әz iman mübәrra deyilmidir?
Merati lamәkan ki, rüxün afitabidir,
Arif qatında mәnzәri әla deyilmidir?
Can verdi çün Hәqiqi bәhayi vüsalına,
Vәslindәn ol fәqirә tәmәnna deyilmidir?
زلف و رخنک كه شام و سحردن خبر ويرور
آننک مشامي روح بشردن خبر ويرور
شيرين لبنک حديثي كه جانبخش عالم است
شكر ايلرم كه شهد و شكردن خبر ويرور
موسي چو بيلدي رمز اناللهي عارفه
آنَست و ناري طور و شجردن خبر ويرور
هركيم كه گوردي شوق رخنک آفتابني
اهل بصيره نور بصردن خبر ويرور
پيوسته توكدي قانمي مستانه چشمايله
اول غمزهلر كه خون جگردن خبر ويرور
ميدان ايچنده اولمدي اسفنديار عشق
هر بيهنر كه عيب و هنردن خبر ويرور
كشف ايلدي حقيقي حديثنک بيانني
اول در فشاني گور كه گهردن خبر ويرور
هركيم كه گوردي وجهنکي اي خسرو خوبان
اهل جهانه دور قمردن خبر ويرور
Zülfü rüxun ki, şamü sәhәr xәbәr verür,
Anın mәşami ruhi bәşәrdәn xәbәr verür.
Şirin lәbin hәdisi ki, canbәxşi alәmәst,
Şükr eylәrәm ki, şәhdü şәkәrdәn xәbәr verür.
Musa çü bildi rәmzi әnәllahi arifә,
Anәstu narı Turü şәcәrdәn xәbәr verür.
Hәr kim ki, gördü şövqi rüxün aftabını,
Әhli bәsirә nurı bәsәrdәn xәbәr verür.
Peyvәstә tökdü qanımı mәstanә çeşmilә,
Ol ğәmzәlәr ki , xuni cigәrdәn xәbәr verür.
Meydan içindә olmadı İsfәndiyari eşq,
Hәr bihünәr ki, eybü hünәrdәn xәbәr verür.
Kәşf eylәdi Hәqiqi hәdisin bәyanını,
Ol dür fәşani gör ki, gühәrdәn xәbәr verür.
Hәr kim ki, gördü vәchini ey xosrovi xuban ,
Әhli cәhanә dövri qәmәrdәn xәbәr verür.
نفخة لعلنک اي صنم روح و روانه طعن ايدر
خوبلغ ايچنده صورتنک حور جنانه طعن ايدر
وصل رخنک بهاسننک بيعنه جان ويرور كونکل
جنت وصلنک ايستين كون و مكانه طعن ايدر
خاك درنکده باشني كيم كه صالور اياغنکا
تاج ايله تخت خسروه ملك جهانه طعن ايدر
حسن رخنک ملاحتي شرح و بيانه صيغمدي
گل كيم آننک ملاحتي شرح و بيانه طعن ايدر
غمزهلرنک خدنگني چكدي كمانه قاشلرنک
باغرمي غمزه ياره لو قلدي كمانه طعن ايدر
فرده وجود مطلق اول گوهر لامكاني بيل
كيم كه يقين بيلور آني ظن گمانه طعن ايدر
سود و زيان و كثرته دوشمه مقيد اولمه كيم
وحدته محو اولن كونکل سود و زيانه طعن ايدر
زلف و رخنک حقيقيه كفر و ايمانمش يقين
كفري ايمان بيلن كونکل پير مغانه طعن ايدر
Nәgxeyi lәlin ey sәnәm ruh u rәvanә tәn edәr,
Xubliq içindә surәtin huri cinanә tәn edәr.
Vәsli rüxün bәhasının beyinә can verür gönül,
Cәnnәti vәslin istәyәn kövnü mәkanә tәn edәr.
Xakı dәrindә başını kim ki, salır ayağına,
Tac ilә tәxti xosrovә, mülki cahanә tәn edәr.
Hüsnü rüxün mәlahәti şerhü bәyanә sığmadı,
Gәl kim,anın mәlahәti şerhü bәyanә tәn edәr.
Ğәmzәlәrin xәdәngini çәkdi kәmanә qaşların,
Bağrımı ğәmzә yarlu qıldı, kәmanә tәn edәr.
Fәrdә vücudi mütleq ol, kövhәri lamәkanı bil,
Kim ki, yәqin bilir onu zәnnü gümanә tәn edәr.
Sudü ziyanü kәsrәtә düşmә, müqәyyәd olma kim,
Vәhdәtә mәhv olan könül sudü ziyanә tәn edәr.
Zülfü rüxün Hәqiqiyә küfrü iman imiş yәqin,
Kürfri iman bilәn könül, piri Muğanә tәn edәr.
اي رخنک گلزار جنّت ساچلرنک ريحاني در
وي دوداغنک آب حيوان جان آننک حيراني در
صورتنک لوحنده حق چكمش كمال قدرتن
احسن صورت كمالي قدرت رحماني در
گل كه ياندردي مني حسرتده عشقينک آتشي
شربت وصلنک بو درد خستهننک درماني در
مومنک قلبندهدر اهل يقيننک روزني
عارف اسرار حق شول روضهننک رضواني در
اي كه حسنک در كمال قدرت رحمانمز
قدرت رحمانه حيران اولمين شيطاني در
دلبرنک يولنده گر اهليسن اولگل جانفدا
ترك جان ايتمك بو يولده عمر جاوداني در
اي حقيقي حق سنکا فضلدن اولدي مستعان
شكر ايام وصال و رحمت ربّاني در
Ey rüxün gülzari cәnnәt, saçların reyhanidir,
Vey dodağın abi heyvan, can onun heyranidir.
Surәtin lövhindә hәq çәkmış kәmali qüdrәtin,
Әhsәni surәt kәmali qüdrәti rәhmanidir.
Gәl ki, yandırdı mәni hәsrәtdә eşqin atәsi,
Şәrbәti vәslin bu dәrdi xәstәnin dәrmanidir.
Möminin qәlbindәdir әhli yәqinin rövzәni ,
Arifi әsrari hәq şol rövzәnin rizvanidir.
Ey ki, hüsnündür kәmali qüdrәti rәhmanimiz,
Qüdrәti rәhmanә heyran olmayan şeytanidir.
Dilbәrin yolunda gәr әhlisәn olgil canfәda,
Tәrki can etmәk bu yolda ömri cavidanidir.
Ey Hәqiqi, hәq sәnә fәzldәn oldu müstәan,
Şükri әyyami vüsalü rәhmәti rәbbanidir.
اي ملك سيما نه جان سن وجه رحمان سندهدر
مصحف حق در جمالنک شرح برهان سندهدر
نافذ الجاويد از آنست امر تو در عالمي
جملة عالم سننک راينجه فرمان سندهدر
كنت كنزنک پردهسي رفع اولدي حقدن وجهنکا
چون بو رازنک محرميسن گنج پنهان سندهدر
درد بي درمانمه وصلنکدن آيرو چاره يوخ
اي طبيب دردمندان گل كه درمان سندهدر
كوثرنک خاصيتي لعلنکدهدر من خضروار
زندة جاويد از آنم كاب حيوان سندهدر
دنيي و عقبي سننک كامنجه سن در كام دل
اي سليمان دو عالم گل كه دوران سندهدر
گل كرم بيرله نظر قلگل حقيقي حالنه
صاحب خلق و كرم سن لطف و احسان سندهدر
Ey mәlәk sima, nә cansan, vәchi rәhman sәndәdir,
Müshәfi hәqdir cәmalın, şәrhi bürhan sәndәdir.
Nafizül cavid әz anәst әmri to dәr alәmi,
Cümleyi alәm sәnin rәyincә, fәrman sәndәdir.
Künti kәnzin pәrdәsi rәf oldu hәqdәn vәchinә,
Çün bu razın mәhrәmisәn, gәnci pünhan sәndәdir.
Dәrdi bidәrmanıma vәslindәn ayrı çarә yox,
Ey tәbibi dәrdimәndan, gәl ki, dәrman sәndәdir.
Kövsәrin xasiyyәti lәlindәdir, mәn Xızrvar,
Zindeyi cavid әz anәm kabe heyvan sәndәdir.
Dünyavü üqba sәnin kamınca, sәn dәr kami dil,
Ey Süleymani do alәm gәl ki, dövran sәndәdir.
Gәl kәrәm birlә nәzәr qılgil Hәqiqi halına,
Sahibi xülqü kәrәmsәn, lütfü ehsan sәndәdir.
عشق جانان هر كيمنک جاننده كه تاثير ايدر
جانني جانانه قربان قلمسه تقصير ايدر
هر مفسر كيم آننک وجهنده گوردي آيتن
هم سجود ايلر انکا هم عالمه تفسير ايدر
جاويداني دولت منصور بولمز ياردن
عشق ميداننده هركيم ياريلن تزوير ايدر
آية رخسارني معشوقهننک حرفا بحرف
كاتب قدرت به لوح جان و دل تحرير ايدر
خواب ايچنده گورميشم بير ماه گل رخساري كيم
يوسف مصري اوني يوز وجهلن تعبير ايدر
چون حقيقيننک ايكي عالمده سنسن دلبري
جانني يولنکده قربان قلمسه تقصير ايدر
Eşq canan hәr kimin canında ki, tәsir edәr,
Canını canana qurban qılmasa tәqsir edәr.
Hәr müfәsir kim onun vәchindә gördü ayәtin,
Hәm sucud eylәr ona hәm alәmә tәfsir edәr.
Cavıdanı dövlәti mәnsur bulmaz yardan,
Eşq meydanında hәr kim yarılәn tәzvir edәr.
Ayәti ruxsarını mәşüqәnin hәrfәn be hәrf,
Katıbı qudrәt be lövhi can u dil tәhrir edәr.
Xab içindә görmüşәm bir mah gülruxsarı kim,
Yusufu Misri onu yüz vәchilәn tәbir edәr.
Çün Hәqiqinin iki alәmdә sәnsәn dilbәri,
Canını yolunda qurban qılmasa tәqsir edәr.